КАДА КУЛТУРА ПРОГОВОРИ — ЋУТАЊЕ ПРЕСТАЈЕ

У друштвима где дијалог често изостаје, а тишина између заједница траје деценијама, култура је можда једини језик који сви разумеју. Пројекат „Култура и традиција као мост спајања“ управо то користи — оно што је заједничко, а не оно што раздваја — како би покренуо процесе разумевања и поверења у јужној Србији.

Са централном манифестацијом у виду Сајма кулинарства и старих заната, ова иницијатива је више од пројекта. Она је испружена рука.

Од рецепата до разумевања

У многим породицама, рецепти се преносе с колена на колено. Утиснути у свакодневицу, често се и не размишља о њиховом пореклу. Али када се на једном месту нађу српске питe и албански фљи, када се пореде састојци и техника, када се открије да обе културе користе исте зачине, онда више не гледамо на другу страну као на „туђу“, већ као на блиску, знану, могуће чак — своју.

Храна на Сајму није само за дегустацију. Она је прилика да разговарамо. Док једемо, ми смо људи, осетљиви, стварни, лишени улога и наратива. У том тренутку, почиње суштински дијалог.

Занати као жива нит прошлости

Ткање, вез, рад са дрветом, керамика — то су вештине које не познају границе. На Сајму ће се приказати умећа која су преживела векове. Посетиоци ће моћи да виде не само готове производе, већ и саме процесе: како изгледа кад игла проклиза кроз платно, када руке утискују шаре у глину, или када се мотиви са традиционалне албанске ношње нађу уз мотиве из врањске шаре.

Занати спајају јер су универзални — свуда на свету људи праве своје алате, украшавају своје просторе и дају лични печат стварима које користе. У томе смо исти.

Млади као носиоци будућности

Посебан део пројекта посвећен је младима. Радионице ткања и веза, вођене од стране мајстора Миодрага Анђелковића, пружају прилику да нове генерације овладају старим знањима. Али још важније — да се упознају међусобно.

По пет младих из српске и албанске заједнице раде заједно, размењују речи, утиске, идеје. Можда први пут у животу слушају једни друге не као представнике неке „друге стране“, већ као људе. Њихови радови ће бити изложени на Сајму, а сваки од њих биће порука да млади могу оно што старији понекад не умеју — да почну из почетка.

Културна размена није губитак — већ добитак

Често се страхује да упознавање друге културе значи одрицање од сопствене. Истина је управо супротна. Када упознамо туђе, почињемо боље да разумемо и своје. Када се изложимо разликама, схватамо шта нас чини посебним — али и шта делимо.

Сајам и све пратеће активности пројекта постављају културу као простор заједничког живота. Уместо такмичења, овде се нуди сарадња. Уместо историје која раздваја, нуди се традиција која повезује.

Један корак заједно — почетак пута

У јуну 2025. године, када се пројекат буде завршавао, многи ће можда видети само један Сајам, неколико радионица и медијске објаве. Али они који су учествовали знаће да је то био само почетак. Да је свака активност оставила траг — у срцима, у мислима, у ставовима.

Јер културни догађаји овог типа нису ту да реше све проблеме. Они су ту да отворе врата. Да покажу могућност.

Када култура проговори, ћутање престаје. А када људи почну да говоре једни с другима, не више једни о другима — онда је друштво на правом путу. Сајам у Бујановцу није само догађај. Он је доказ да пут постоји.

Projekat “КУЛТУРА И ТРАДИЦИЈА КАО МОСТ СПАЈАЊА” finansiran je od strane Министарства за људска и мањинска права и друштвени дијалог Republike Srbije. Ovaj tekst ne predstavlja stavove ovog Ministarstva

KUR KULTURA FLET — HESHTJA PUSHON

Në shoqëritë ku dialogu shpesh mungon, e heshtja mes komuniteteve zgjat me dekada, kultura është ndoshta i vetmi gjuhë që të gjithë e kuptojnë. Projekti “Kultura dhe tradita si urë bashkimi” e përdor pikërisht këtë — atë që është e përbashkët, e jo atë që ndan — për të nisur procese mirëkuptimi dhe besimi në jug të Serbisë.

Me manifestimin qendror në formën e Panairit të kulinarisë dhe të zejeve të vjetra, kjo nismë është më shumë se një projekt. Ajo është një dorë e shtrirë.

Nga recetat te mirëkuptimi
Në shumë familje, recetat trashëgohen brez pas brezi. Të ngulitura në përditshmëri, shpesh nuk mendohet për origjinën e tyre. Por kur në një vend bashkohen pitja serbe dhe flija shqiptare, kur krahasohen përbërësit dhe teknikat, kur zbulohet se të dyja kulturat përdorin të njëjtat erëza, atëherë nuk e shohim më tjetrin si “të huaj”, por si të afërt, të njohur, ndoshta madje — si tonin.

Ushqimi në Panair nuk është vetëm për degustim. Ai është një mundësi për të biseduar. Teksa hamë, ne jemi njerëz — të ndjeshëm, të vërtetë, pa role dhe narrativa. Në atë moment, fillon dialogu thelbësor.

Zejtaria si fije e gjallë e së kaluarës
Të qepurit, qëndisja, punimi i drurit, qeramika — këto janë aftësi që nuk njohin kufij. Në Panair do të shfaqen mjeshtëri që kanë mbijetuar shekujve. Vizitorët do të kenë mundësi të shohin jo vetëm produktet e gatshme, por edhe proceset: si rrëshqet gjilpëra mbi pëlhurë, si duart shtypin motivet mbi argjilë, apo si motivet e veshjes tradicionale shqiptare vendosen pranë atyre të ornamentit të Vranjës.

Zejtaria lidh sepse është universale — kudo në botë njerëzit kanë bërë mjetet e tyre, kanë zbukuruar hapësirat e tyre dhe i kanë dhënë vulë personale gjërave që përdorin. Në këtë jemi të njëjtë.

Të rinjtë si bartës të së ardhmes
Një pjesë e veçantë e projektit i kushtohet të rinjve. Punëtoritë e qëndisjes dhe të thurjes, të udhëhequra nga mjeshtri Miodrag Anxhelkoviq, u japin mundësi brezave të rinj të mësojnë dijet e vjetra. Por më e rëndësishmja — të njihen mes tyre.

Nga pesë të rinj serbë dhe pesë shqiptarë punojnë bashkë, shkëmbejnë fjalë, përshtypje, ide. Ndoshta për herë të parë në jetë e dëgjojnë njëri-tjetrin jo si përfaqësues të një “ane tjetër”, por si njerëz. Punimet e tyre do të ekspozohen në Panair, dhe secili prej tyre do të jetë një mesazh se të rinjtë mund të bëjnë atë që të rriturit ndonjëherë nuk dinë — të nisin nga e para.

Shkëmbimi kulturor nuk është humbje — por fitim
Shpesh frikësohemi se njohja e kulturës së tjetrit do të thotë heqje dorë nga e jona. E vërteta është krejt e kundërt. Kur njohim të huajën, fillojmë ta kuptojmë më mirë tonën. Kur përballemi me dallimet, kuptojmë çfarë na bën të veçantë — por edhe çfarë ndajmë.

Panairi dhe të gjitha aktivitetet shoqëruese të projektit e vendosin kulturën si hapësirë të jetës së përbashkët. Në vend të garës, ofrohet bashkëpunim. Në vend të historisë që ndan, ofrohet tradita që bashkon.

Një hap së bashku — fillimi i rrugës
Në qershor 2025, kur projekti të përfundojë, shumëkush do të shohë vetëm një Panair, disa punëtori dhe publikime në media. Por ata që morën pjesë do ta dinë se kjo ishte vetëm fillimi. Se çdo aktivitet ka lënë gjurmë — në zemra, në mendime, në qëndrime.

Sepse ngjarje kulturore të këtij tipi nuk janë aty për t’i zgjidhur të gjitha problemet. Ato janë aty për të hapur dyert. Për të treguar mundësinë.

Kur kultura flet, heshtja pushon. Dhe kur njerëzit fillojnë të flasin me njëri-tjetrin, e jo më për njëri-tjetrin — atëherë shoqëria është në rrugën e duhur. Panairi në Bujanoc nuk është thjesht një ngjarje. Ai është dëshmi se rruga ekziston.

Ja përkthimi në shqip i këtij njoftimi:

Projekti “KULTURA DHE TRADITA SI URË BASHKIMI” financohet nga Ministria e të Drejtave të Njeriut dhe të Pakicave dhe Dialogut Shoqëror e Republikës së Serbisë. Ky tekst nuk paraqet qëndrimet e kësaj Ministrie.